improviseren 2.0

Postmodern denken

Er zit een eigenaardige klem bij de kennistheoretische benadering van het domein informatiemanagement. Informatiemanagement heeft de keuze gemaakt voor een objectivistische fundering. Het ironische hiervan is dat ze hiermee precies de filosofie heeft uitgekozen die niet capabel is om het hart van haar bestaan te rechtvaardigen en te onderbouwen: informatie zelf.

Ik denk dat het zinvol is om een uitstapje te maken naar de opbrengsten (of afval, zoals sommigen zeggen) van het postmoderne denken. Dit loopt namelijk als een ondergrondse rode draad door het vervolg. Types als Foucault, Lyotard, Derrida, Baudrillard en Rorty hebben het postmoderne denken ontwikkeld. Hoewel er aanzienlijke verschillen tussen deze denkers bestaan, kan er een aantal elementen in een of andere vorm worden teruggevonden. Twee elementen wil ik (in navolging van Kunneman) uitlichten:
1. Ondermijning van de notie van het rationele, autonome subject.
2. Afscheid van het idee van de vooruitgang in de geschiedenis.
In de moderne wijsbegeerte stond waarheidsvinding centraal, “het autonoom kunnen vellen van ware oordelen die op adequate wijze een objectief gegeven werkelijkheid weerspiegelen”. Er is een objectieve werkelijkheid “out there” en die kunnen we kennen, als we maar genoeg ons best doen. De postmodernen halen dit kennisbeeld omver. Derrida betoogt dat de betekenis van begrippen waarvan het subject zich bedient niet stabiel is. Er is een voortdurende en onontkoombare verschuiving in het eindeloze spel der verschillen, zodat er geen sprake kan zijn van een stabiele relatie tussen taal en “werkelijkheid”. Deconstructie van talige objecten brengt dit aan het licht. Foucault stelt dat taal de werkelijkheid niet afbeeldt, maar dat het de basis vormt van iets wat als werkelijk kan gelden. In andere tijden en andere maatschappijen krijgen onvergelijkbare wereldontwerpen talig gestalte. Wat waar en werkelijk is, en wat überhaupt binnen het kader gedacht kan worden, stabiliseert de bestaande maatschappelijke orde en sluit andere vormen van wereldontsluiting bij voorbaat uit.

Niet om vrolijk van te worden. Fukuyama betoogde dat met het vallen van de Muur in 1989 alle Grote Verhalen (Marxisme, Communisme moesten wijken voor de waarden van de liberale democratie en de open en vrije samenleving. We hebben een winnaar! De postmodernen betogen dat termen als “liberale democratie” en “politieke vrijheid” als ficties zijn ontmaskerd. Alles staat in dienst van machtsstructuren en kan erdoor verklaard worden. En iets als “politieke vrijheid” kan in radicale zin opeens worden opgevat als zeer gewelddadig. Kijk voor een illustratie naar de manier waarop de Verenigde Staten democratische waarden trachten over te brengen naar Irak. Al met al lijken de postmodernen een onderbouwing aan te leveren voor een uitspraak die ik regelmatig bezig: Aan goede bedoelingen gaat de wereld ten onder…

Maar wat is het alternatief? Wat bieden de postmodernen? Lyotard wijst op de gemeenschappelijkheid die via talige communicatie tot stand gebracht kan worden. Alle vormen van overeenstemming die met talige middelen worden gesuggereerd dragen de mogelijkheid van gewelddadige uitsluiting met zich mee. Tegelijkertijd - en dat is het lichtpunt - biedt de taal de mogelijkheid om een stem te geven aan ervaren pijn en gehoor te vragen voor geleden onrecht.